Mise-en-scène چیست؟
(بررسی نقش دکور، لباس، نور و چیدمان صحنه در فیلم)
وقتی یک صحنه سینمایی را میبینیم، معمولاً توجه ما به بازی بازیگران و دیالوگها جلب میشود؛ اما قبل از اینکه شخصیت حتی یک کلمه حرف بزند، محیط اطراف او اطلاعات زیادی درباره داستان به ما میدهد.
اتاقی تاریک، لباس یک شخصیت، رنگ دیوارها، وسایل روی میز، فاصله دو بازیگر از یکدیگر، نور پنجره و حتی فضای خالی اطراف یک شخصیت، همگی میتوانند بخشی از روایت باشند.
مجموعه این عناصر و نحوه قرار گرفتن آنها در مقابل دوربین، در سینما با مفهوم Mise-en-scène شناخته میشود.
در این مقاله بررسی میکنیم Mise-en-scène چیست، چه عناصری دارد، چه تفاوتی با Cinematography دارد و چگونه بدون استفاده از دیالوگ میتواند داستان و شخصیتها را به مخاطب معرفی کند.
Mise-en-scène چیست؟
Mise-en-scène یک اصطلاح فرانسوی به معنای تقریبی «قرار دادن در صحنه» است.
در سینما، این اصطلاح به مجموعه عناصری اشاره میکند که در فضای مقابل دوربین قرار گرفتهاند و نحوه چیدمان و ارائه آنها را نیز دربرمیگیرد.
از مهمترین عناصر Mise-en-scène میتوان به این موارد اشاره کرد:
دکور و محیط
طراحی صحنه
لباس
گریم و آرایش
نورپردازی
چیدمان اشیا
جایگاه و حرکت بازیگران
فضای صحنه
رنگ و ظاهر محیط
البته مرز دقیق این مفهوم در منابع و رویکردهای مختلف میتواند کمی متفاوت باشد، اما ایده اصلی این است که هر چیزی که در صحنه دیده میشود میتواند در خدمت روایت قرار بگیرد.
چرا Mise-en-scène در فیلم مهم است؟
فرض کنید دو شخصیت در یک اتاق با یکدیگر صحبت میکنند.
در حالت اول:
اتاق روشن، مرتب و پر از وسایل شخصی است.
در حالت دوم:
اتاق تاریک، خالی و سرد است.
دیالوگ هر دو صحنه میتواند دقیقاً یکسان باشد، اما احساسی که مخاطب دریافت میکند کاملاً متفاوت خواهد بود.
این تفاوت بخشی از قدرت Mise-en-scène است.
فیلمساز میتواند با تغییر محیط و عناصر بصری، درباره شخصیتها و فضای داستان اطلاعات بدهد؛ بدون اینکه مجبور باشد همه چیز را با دیالوگ توضیح دهد.
مهمترین عناصر Mise-en-scène
برای درک بهتر این مفهوم، بهتر است عناصر اصلی آن را جداگانه بررسی کنیم.
۱. Setting یا محیط صحنه
یکی از مهمترین بخشهای Mise-en-scène، محیطی است که داستان در آن اتفاق میافتد.
محیط میتواند:
خانه
مدرسه
بیمارستان
دفتر کار
خیابان
رستوران
زندان
سفینه فضایی باشد.
اما محیط فقط یک پسزمینه ساده نیست.
میتواند درباره شخصیتها و دنیای داستان اطلاعات زیادی ارائه کند.
طراحی صحنه چیست؟
Production Design و Set Design نقش مهمی در شکل دادن به ظاهر محیط دارند.
طراحی صحنه مشخص میکند که محیط داستان چگونه به نظر برسد.
برای مثال، اتاق یک شخصیت میتواند با توجه به ویژگیهای او طراحی شود.
اگر شخصیت:
ثروتمند باشد، ممکن است محیط لوکس باشد.
منزوی باشد، شاید اتاق بسیار خلوت باشد.
وسواسی باشد، همه چیز ممکن است مرتب و دقیق چیده شده باشد.
بینظم باشد، محیط میتواند شلوغ و آشفته باشد.
در این حالت، محیط تبدیل به بخشی از شخصیتپردازی میشود.
Props یا وسایل صحنه چیست؟
Props یا وسایل صحنه، اشیایی هستند که در محیط فیلم استفاده یا دیده میشوند.
برای مثال:
تلفن
ساعت
کتاب
عکس
اسلحه
لپتاپ
نامه
فنجان
تابلو
اسباببازی
بعضی Props فقط برای واقعیتر شدن محیط استفاده میشوند، اما بعضی دیگر میتوانند نقش مهمی در داستان داشته باشند.
یک شیء حتی ممکن است به عنصر مهمی در روایت تبدیل شود.
لباس در Mise-en-scène چه نقشی دارد؟
لباس شخصیتها فقط برای زیباتر شدن آنها انتخاب نمیشود.
Costume Design میتواند اطلاعاتی درباره شخصیت، زمان، موقعیت اجتماعی و حتی وضعیت روحی او ارائه کند.
برای مثال، تغییر لباس یک شخصیت در طول فیلم ممکن است نشاندهنده تغییر شخصیت او باشد.
لباس میتواند به مخاطب بگوید:
شخصیت چه شغلی دارد.
چه جایگاه اجتماعی دارد.
در چه دورهای زندگی میکند.
چه سبک زندگی دارد.
در چه موقعیتی قرار گرفته است.
آیا رنگ لباس هم اهمیت دارد؟
بله.
رنگ لباس میتواند بخشی از زبان بصری فیلم باشد.
برای مثال ممکن است یک فیلمساز از یک رنگ خاص برای یک شخصیت استفاده کند و این رنگ بهمرور با آن شخصیت پیوند بخورد.
یا با تغییر شرایط داستان، رنگ لباس شخصیت نیز تغییر کند.
اما نباید تصور کرد که هر رنگ همیشه یک معنی ثابت دارد.
معنای رنگ به داستان، فرهنگ، سبک فیلم و زمینه صحنه وابسته است.
گریم و مو در Mise-en-scène
Makeup & Hair نیز میتوانند در شکل دادن به شخصیت نقش داشته باشند.
تغییر:
مدل مو
رنگ مو
آرایش
زخم
سن ظاهری
وضعیت پوست
میتواند شخصیت را تغییر دهد.
در بعضی فیلمها گریم حتی برای نشان دادن گذر زمان یا تغییرات فیزیکی شخصیت ضروری است.
بازیگر و جایگاه او در صحنه
یکی دیگر از عناصر مهم Mise-en-scène، Blocking است.
Blocking به شکل کلی به برنامهریزی جایگاه و حرکت بازیگران در صحنه اشاره دارد.
مثلاً اینکه:
بازیگر کجا بایستد؟
چه زمانی حرکت کند؟
به چه سمتی نگاه کند؟
چه زمانی به شخصیت دیگری نزدیک شود؟
چه زمانی از قاب خارج شود؟
همگی میتوانند روی معنای صحنه تأثیر بگذارند.
Blocking چیست؟
فرض کنید دو شخصیت در یک اتاق با یکدیگر صحبت میکنند.
اگر یکی از آنها دائماً در فاصله زیادی از دیگری قرار داشته باشد، ممکن است حس فاصله یا بیگانگی ایجاد شود.
اگر در طول گفتوگو به یکدیگر نزدیک شوند، ممکن است رابطه آنها تغییر کرده باشد.
بنابراین موقعیت فیزیکی بازیگران در صحنه نیز میتواند بخشی از روایت باشد.
نورپردازی و Mise-en-scène
نورپردازی یکی از عناصر بسیار مهم در ظاهر صحنه است.
نور میتواند مشخص کند:
چه چیزی دیده شود.
چه چیزی در سایه قرار بگیرد.
توجه مخاطب به کجا جلب شود.
فضا گرم یا سرد به نظر برسد.
صحنه شاد، مرموز یا تهدیدآمیز باشد.
البته نورپردازی از نظر تخصصی بخش مهمی از Cinematography نیز محسوب میشود.
به همین دلیل Mise-en-scène و Cinematography در عمل ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند.
تفاوت Mise-en-scène و Cinematography چیست؟
این یکی از مهمترین سؤالات درباره این دو مفهوم است.
به زبان ساده:
Mise-en-scène
بیشتر درباره آن چیزی است که در صحنه قرار گرفته و نحوه چیدمان آن صحبت میکند.
مثل:
دکور
لباس
اشیا
بازیگر
گریم
محیط
Cinematography
بیشتر درباره نحوه ثبت و ارائه تصویری آن صحنه تمرکز دارد.
مثل:
دوربین
لنز
قاببندی
نور
حرکت دوربین
عمق میدان
البته در عمل این مرز کاملاً جدا و مطلق نیست و بعضی عناصر، مانند نورپردازی، در هر دو حوزه مطرح میشوند.
Mise-en-scène و Production Design چه تفاوتی دارند؟
این دو اصطلاح نیز گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند.
Production Design بیشتر به طراحی و شکل دادن به دنیای بصری پروژه مربوط است.
اما Mise-en-scène مفهوم گستردهتری برای بررسی تمام عناصر حاضر در صحنه و نحوه ارائه آنهاست.
به همین دلیل Production Design میتواند یکی از بخشهای مهمی باشد که در شکلگیری Mise-en-scène نقش دارد.
رنگ در Mise-en-scène
رنگ یکی از ابزارهای قدرتمند برای ایجاد هماهنگی بصری است.
فرض کنید در یک صحنه:
دیوارها
لباس شخصیت
نور
وسایل
همگی در محدوده رنگی مشابهی قرار گرفته باشند.
این هماهنگی میتواند فضای مشخصی ایجاد کند.
در مقابل، یک رنگ متضاد ممکن است توجه مخاطب را به یک شخصیت یا شیء خاص جلب کند.
فضای خالی در قاب چه کاربردی دارد؟
گاهی چیزی که در قاب وجود ندارد به اندازه چیزهایی که در آن قرار دارند اهمیت پیدا میکند.
فضای خالی میتواند:
تنهایی
انزوا
انتظار
فاصله
آسیبپذیری
را القا کند.
مثلاً قرار دادن یک شخصیت در گوشه قاب و باقی گذاشتن فضای زیادی در اطراف او میتواند حس متفاوتی نسبت به قرار دادن همان شخصیت در مرکز قاب ایجاد کند.
Symmetry یا تقارن در صحنه
تقارن میتواند به یک صحنه ظاهر بسیار کنترلشدهای بدهد.
در برخی فیلمها، قابهای متقارن به شکل مداوم استفاده میشوند و به مرور تبدیل به بخشی از هویت بصری اثر میشوند.
تقارن همچنین میتواند برای:
ایجاد نظم
تأکید بر ساختار
ایجاد حس مصنوعی
ایجاد زیبایی هندسی
استفاده شود.
عمق در صحنه
یک صحنه فقط سطحی دوبعدی نیست.
فیلمساز میتواند عناصر را در:
پیشزمینه
میانزمینه
پسزمینه
قرار دهد.
این کار به تصویر عمق میدهد و میتواند توجه مخاطب را میان بخشهای مختلف قاب جابهجا کند.
برای مثال ممکن است شخصیت اصلی در میانزمینه قرار داشته باشد، در حالی که یک شیء مهم در پیشزمینه دیده میشود.
چگونه Mise-en-scène داستان را بدون دیالوگ روایت میکند؟
یکی از جذابترین ویژگیهای Mise-en-scène این است که میتواند اطلاعات داستانی را بدون صحبت کردن شخصیتها منتقل کند.
فرض کنید وارد اتاق شخصیتی میشویم و میبینیم:
دیوار پر از عکس است.
میز پر از یادداشت است.
چندین کتاب باز روی زمین قرار دارد.
ساعتها روی دیوار دیده میشوند.
فیلم هنوز چیزی درباره شخصیت نگفته است، اما ما شروع به حدس زدن درباره او میکنیم.
این همان جایی است که محیط به زبان روایت تبدیل میشود.
Mise-en-scène چگونه شخصیتپردازی میکند؟
یکی از کاربردهای مهم این مفهوم، شخصیتپردازی غیرمستقیم است.
مثلاً بدون اینکه گفته شود:
> «این شخصیت فردی بسیار منظم است.»
میتوان اتاق او را کاملاً مرتب، متقارن و منظم طراحی کرد.
یا برای شخصیت دیگری محیطی شلوغ و نامنظم ساخت.
در نتیجه مخاطب ویژگیهای شخصیت را از طریق محیط دریافت میکند.
آیا Mise-en-scène فقط برای فیلمهای هنری است؟
خیر.
Mise-en-scène در تمام انواع فیلم و سریال وجود دارد.
از:
فیلمهای درام
کمدی
اکشن
ترسناک
علمیتخیلی
فانتزی
جنایی
گرفته تا تبلیغات و موزیکویدئوها.
تفاوت اصلی در نوع استفاده و میزان اهمیت عناصر بصری است.
Mise-en-scène در فیلمهای ترسناک
فیلمهای ترسناک مثال بسیار خوبی برای درک قدرت Mise-en-scène هستند.
فضای یک خانه تاریک، راهروی خالی، در نیمهباز، نور ضعیف یا یک شیء عجیب میتوانند قبل از اینکه اتفاقی رخ دهد، حس ترس ایجاد کنند.
گاهی مخاطب هنوز نمیداند چه چیزی قرار است اتفاق بیفتد، اما محیط به او میگوید که چیزی درست نیست.
Mise-en-scène در فیلمهای علمیتخیلی
در فیلمهای علمیتخیلی، طراحی دنیای داستان اهمیت بسیار زیادی دارد.
عناصری مانند:
معماری
لباس
وسایل
فناوری
خودروها
نور
رنگ
محیط
میتوانند به ساخت یک جهان باورپذیر کمک کنند.
به همین دلیل Mise-en-scène در ساخت جهانهای خیالی اهمیت ویژهای پیدا میکند.
آیا Mise-en-scène میتواند اطلاعات داستان را پنهان کند؟
بله.
فیلمساز میتواند یک شیء یا اطلاعات مهم را در محیط قرار دهد، اما طوری آن را نشان دهد که مخاطب در نگاه اول متوجه اهمیتش نشود.
بعداً ممکن است مشخص شود همان عنصر از ابتدا بخشی از داستان بوده است.
این تکنیک نشان میدهد که طراحی صحنه میتواند حتی در ساختن سرنخهای داستانی نیز نقش داشته باشد.
رابطه Mise-en-scène با Foreshadowing
این موضوع ارتباط مستقیمی با مقاله قبلی ما درباره Foreshadowing دارد.
گاهی یک عنصر موجود در صحنه میتواند به اتفاقی که بعداً رخ خواهد داد اشاره کند.
برای مثال، یک شیء خاص ممکن است چند دقیقه قبل از استفاده مهم آن در داستان، در پسزمینه دیده شود.
در چنین شرایطی طراحی صحنه فقط برای زیبایی نیست؛ بلکه به پیشآگاهی داستانی نیز کمک میکند.
Mise-en-scène و Plot Twist
حتی Plot Twist نیز میتواند از عناصر بصری کمک بگیرد.
گاهی پس از مشخص شدن یک حقیقت، مخاطب متوجه میشود بعضی جزئیات موجود در صحنههای قبلی معنای دیگری داشتهاند.
این یکی از دلایلی است که باعث میشود بعضی فیلمها ارزش تماشای دوباره پیدا کنند.
مخاطب در بار دوم ممکن است به جزئیاتی توجه کند که در تماشای اول به آنها اهمیت نداده بود.
آیا هر چیزی در قاب معنی خاصی دارد؟
خیر.
این نکته بسیار مهم است.
نباید تصور کنیم که هر شیء، هر رنگ یا هر جایگاه در قاب الزاماً یک نماد مخفی دارد.
گاهی یک عنصر فقط برای واقعیتر کردن محیط استفاده شده است.
تحلیل Mise-en-scène باید بر اساس:
متن فیلم
سبک کارگردان
زمینه داستان
تکرار عناصر
ارتباط آنها با شخصیتها
انجام شود.
چرا بعضی فیلمها با یک نگاه قابل تشخیص هستند؟
گاهی حتی بدون دیدن نام فیلم، میتوانیم از ظاهر یک صحنه متوجه شویم متعلق به یک اثر یا سبک خاص است.
این اتفاق معمولاً به دلیل وجود یک هویت بصری منسجم رخ میدهد.
ترکیب:
رنگ
نور
طراحی صحنه
لباس
قاببندی
دکور
حرکت بازیگران
میتواند به یک فیلم امضای بصری بدهد.
جمعبندی
Mise-en-scène یکی از مفاهیم مهم در تحلیل و ساخت فیلم است که به عناصر موجود در صحنه و نحوه چیدمان و ارائه آنها مربوط میشود.
دکور، طراحی صحنه، لباس، گریم، Props، جایگاه بازیگران، Blocking، رنگ و نور میتوانند در شکلگیری فضای یک صحنه نقش داشته باشند.
مهمترین نکته این است که Mise-en-scène فقط برای زیباتر کردن تصویر نیست. فیلمساز میتواند از آن برای:
شخصیتپردازی
فضاسازی
روایت غیرمستقیم
ایجاد حس
ساخت جهان داستان
ایجاد سرنخ
تقویت موضوع فیلم استفاده کند.
اگر Cinematography به ما میگوید یک صحنه چگونه با دوربین دیده و ثبت شود، Mise-en-scène کمک میکند بفهمیم چه چیزهایی در آن صحنه قرار گرفتهاند و چرا.
در یک فیلم خوب، حتی یک اتاق ساده نیز میتواند بخشی از داستان باشد.
سوالات متداول
Mise-en-scène چیست؟
Mise-en-scène به مجموعه عناصر موجود در صحنه و نحوه چیدمان و ارائه آنها در فیلم اشاره دارد.
مهمترین عناصر Mise-en-scène چیست؟
دکور، طراحی صحنه، لباس، گریم، Props، جایگاه و حرکت بازیگران، نور و دیگر عناصر بصری صحنه از مهمترین موارد هستند.
تفاوت Mise-en-scène و Cinematography چیست؟
Mise-en-scène بیشتر به عناصر داخل صحنه و نحوه چیدمان آنها مربوط است، در حالی که Cinematography بیشتر به نحوه ثبت و ارائه تصویری صحنه مربوط میشود.
آیا لباس بخشی از Mise-en-scène است؟
بله. لباس میتواند اطلاعاتی درباره شخصیت، زمان، موقعیت اجتماعی و تغییرات او در طول داستان ارائه کند.
Blocking چیست؟
Blocking به برنامهریزی جایگاه و حرکت بازیگران در صحنه گفته میشود.
آیا Mise-en-scène در فیلمهای اکشن هم وجود دارد؟
بله. تمام فیلمها دارای نوعی Mise-en-scène هستند، هرچند میزان استفاده و اهمیت آن میتواند متفاوت باشد..
